این مقاله سعی دارد با بررسی حجم و سود حمل کالا با اتوبوس در مسیرهای برون شهری، محاسن، مضرات و سودجویی های این عمل را مورد کنکاش قرار دهد. اطمینان مشتریان از ایمنی و تسریع در حمل کالاهای پستی نسبت به طرق دیگر، موجب سوء استفاده برخی شرکت ها و متصدیان حمل و نقل قرار گرفته است. پاکت ها یکی از پردرآمدترین و به صرفه ترین اقلامی است که تحت قالب بار تجاری حمل می شود. پاکت های حمل شده با کم ترین وزن اشغالی دارای درآمد بالایی هستند. اهمیت زمان برای مشتریان پست که در الویت نسبت به هزینه قرار دارد از دلایل عرفی استفاده از حمل بار با اتوبوس یا سواری است.

به منظورساماندهی حمل کالا توسط سامانه اتوبوسرانی که باتوجه به مشخصات سامانه حمل ونقل به امری ضروری تبدیل شده است می بایست پس از شناسایی دقیق سامانه و متغیرهای آن به مطلوبیت های سامانه پرداخته و نقاط قوت و ضعف آن را شناسایی و در جهت بهبود مورد بازنگری قرار داد.

یکی از دلایل ایجاد این امر نبود عرضه مناسب در جهت انتقال کالای خرد در سطح کشور است که باتوجه به سرعت جابجایی ناوگان مسافری و وجود فضای قابل بارگیری در اتوبوس ها، در گذر زمان بخشی از تقاضای حمل کالای خرد در سطح کشور را به خود اختصاص داده است و تا زمانی که برای تقاضای موجود عرضه مناسبی ارائه نشود، این شکل از حمل و نقل باتمام مخاطرات آن ادامه خواهد یافت. ممنوعیت انتقال بار توسط ناوگان مسافربری هر چه که در ظاهر قانونی و توجیه پذیر است ولی در عمل تبدیل به ابزاری شده است که نظارت بر سامانه کنترل کننده را کاهش داده و عرصه را برای دلالان باز گذاشته است، به گونه ای که حمل بار خرد توسط اتوبوس های مسافربری دارای هیچ ملاحظه ی قانونی و محدودیتی نیست. به عبارت دیگر حمل بار بدون در نظر گرفتن محدودیت وزنی، ایمنی، شکل و بسته بندی و ... انجام می شود که با توجه به وظیفه اصلی ناوگان مسافربری، جان و مال مسافران را درمعرض خطر قرار خواهد داد.

 

بررسی وضع موجود

بر اساس بازدیدهای به عمل آمده از یکی از پایانه های استان تهران مشاهده شده است که علاوه بر حمل غیر مجاز بار با اشکال و حتی بسته بندی های نامناسب، انبار های موجود در شرکت ها نیز به منبع درآمدی کاملا غیرمجاز برای دلالان این صنف تبدیل شده است. یکی از راه های غیرمجاز کسب درآمد کلان از این راه، اجاره دادن انبارهای نگه داری کالا به شخص ثالث است. بر اساس گفته مدیران و مسئولین پایانه ها، در حدود ۱۳ تا ۲۰ درصد از کرایه مستقیم حمل بار به راننده و مابقی آن بدون در نظر گرفتن هیچ گونه بیمه و مالیاتی به شرکت و یا فرد اجاره کننده از انبار اختصاص می یابد. نکته مهم دیگر این است که کالاهای ارسالی در حدفاصل شهرها و یا استان ها فاقد هرگونه بیمه ای است. اگرچه متصدیان این صنف درآمد زا بر این باورند که انبارها به همراه غرفه های اجاره شده بیمه هستند، اما این مطلب نمی تواند ضامن خسارات وارده به بارهای حمل شده در طول مسیر شود. در برخی مواقع انبارها به مبلغ ۰۰۰/۰۰۰/۲تا ۰۰۰/۰۰۰/۱۲ تومان ماهیانه توسط شرکت ها اجاره داده می شود. وجه دریافتی به صورت توافقی بین انباردار و مشتری تعیین می شود. به عبارت دیگر هیچ گونه ملاک و معیار مشخصی برای این مسئله وجود ندارد.

موضوع حمل کالا توسط ناوگان مسافری به این جا ختم نمی شود بلکه در میان مواد حمل شده می توان مواد خطرناکی از جمله کپسول گاز با قابلیت انفجار را نیز مشاهده کرد. زنجیرهای با وزن زیاد و حتی احشام در کنار مواد مخدر ازجمله موارد زیان بار و مخالف ضوابط موجود در آیین نامه است. اشکال موجود در پیوست نشان دهنده برخی مواد غیر موجه است که توسط ناوگان مسافربری حمل می شود. در ضمن، برخی از مواد تجاری که فاقد شکل و اندازه های استاندارد هستند نیز توسط ناوگان اتوبوسرانی حمل می شوند. بعضی از این محموله ها با القوه دارای خطر احتراق هستند که متأسفانه تا اتفاق ناگواری نیفتد، دست اندرکاران به تکاپو برای جلوگیری از این محموله ها به صورت جدی نخواهند افتاد.

امروزه حتی در وبگاه ها و وبلاگ های مختلف می توان موارد مختلفی از آگهی های حمل بار توسط اتوبوس را مشاهده کرد. به نظر می رسد که این مسئله از سال ۱۳۶۸ تا کنون تبدیل به باور و قانون نانوشته ای شده است که اجرای قانون را در این بخش با مشکل مواجه خواهد کرد. اما مسئله مهم تر این است که این گونه حمل بار چه خطراتی از نظر ترابری ایجاد خواهد کرد.

 

حمل کالا توسط ناوگان مسافری از دید آیین نامه

حمل مواد محترقه و منفجر، جنازه، احشام، مواد فاسد شدنی و اشیایی که مخل آسایش مسافران یا منافی نظافت و بهداشت عمومی است، با وسایط نقلیه مسافربری ممنوع است. شرکت ها و مؤسسات حمل و نقل مسافر باید در صدور صورت وضعیت مسافری جهت وسایل نقلیه مسافربری، این نکات را رعایت کنند و در صورت تخلف، مشمول این آیین نامه هستند. اشیاء ذکر شده در پایین بنا به دلیل حفاظتی در چمدان داخل بار و یا چمدان داخل کابین ممنوع هستند:

حمل چمدان های مخصوص وابسته های امنیتی ، چمدان یا جامه دان مخصوص حمل اسناد که دارای زنگ خطر هستند، موادی که دارای باتری لیتیم و یا نور دهنده، علامت دهنده و دیگر مواد انفجاری باشند.

مهمات و موادآتش زا ، مواد منفجره و وسایل آتش بازی .

گازها و افشانه ها ( آتشزا، غیر آتشزا،سمی و فشرده شده).

رنگ ، تینر و مواد مشابه آتش زا

کبریت و موادی که به راحتی متحرق می شوند، موادی که خود به خود آتش می گیرند و موادی که هنگام ترکیب با آب آتش تولید می کنند.

مواد اکسید کننده ( پودرهای سفید کننده و آب اکسیژنه)

مواد سمی و سرایت کننده

مواد پرتوزا

مواد زنگ زننده ،ترمومترها (دماسنج) و موادی که دارای جیوه هستند،اسیدها و باتری های مایع

اشیاء برنده (سلاح سرد) ، افشانه ها و مواد شیمیایی بیهوش و بی حس کننده ، گازهای اشک آور و دیگر مواد تحریک کننده و مضر برای انسان ها

اشیاء مغناطیسی

کپسول اکسیژن

شرکت ها و مؤسسات مسافربری ملزم به حمل توشه همراه مسافر به میزان ۲۰ کیلوگرم برای هر نفر به صورت رایگان هستند و مازاد برآن بر مبنای ۵/۲ درصد نرخ پایه بلیت برای هر کیلوگرم بار اضافی محاسبه و اخذ می شود.

حمل هر نوع بار و کالای تجاری توسط ناوگان عمومی ممنوع است.

حمل توشه در داخل اتوبوس ممنوع است.

 

عوامل مؤثر در عدم اجرای درست قوانین

در این قسمت به بررسی برخی از عوامل مؤثر در عدم اجرای درست قوانین پرداخته خواهد شد. برخی از این عوامل عبارتند از:

عدم نظارت مناسب سازمان در اجرای درست قوانین.

عدم وجود برنامه ریزی مناسب در استفاده از ناوگان مسافربری به گونه ای که بسیاری از اتوبوس ها با تکمیل کردن حداکثر نصف ظرفیت شروع به حرکت می کنند. (کاهش ضریب اشغال صندلی)

نبودن جانشین مکمل مناسب که بتواند در کم ترین زمان ممکن نسبت به اتوبوس محموله را به مقصد برساند.

سودجویی برخی عوامل و حتی شرکت ها.

 

تحلیل وضع موجود و ارائه راهکارهای ممکن برای ساماندهی

برای ساماندهی سامانه حمل کالای خرد توسط ناوگان مسافربری روش های متعددی قابل ارائه هستند که در جهت اجرای بهینه آن می بایست تمام بخش های دخیل در این سامانه مورد بررسی قرار گیرند. در این راستا، سازمان حمل ونقل و پایانه ها به عنوان نهاد نظارتی، شهرداری تهران ، شرکت های مسافربری ، انجمن ها و اتحادیه هاو... به عنوان بخش های مرتبط در بهبود این سامانه دخیل هستند. به منظور ارائه طرح ساماندهی قابل اجرا می بایست منافع و مضرات بخش های ذینفع سنجیده شود.

گردش کار در این سامانه به گونه ای است که در پایانه های مسافربری، شهرداری تهران موظف است که انباری به منظور نگه داری توشه مسافران در اختیار شرکت های مسافربری قرار دهند که در اغلب موارد این انبارها تبدیل به مرکز حمل کالای تجاری توسط اتوبوس ها شده است وگاهی با وجود چندواسطه به دلالان اختصاص یافته است و باتوجه به نبود قانون محدود کننده ونظارتی انتقال کالا با تنوع قابل ملاحظه و گاهی کالاهای خطرناک و بدون محدودیت وزنی انجام می شود.

اولین قدم در بهبود سامانه ، شناسایی و پهنه بندی کالاهای انتقالی است که به طور مستقیم با ایمنی مسافران در ارتباط هستند به گونه ای که بدون در نظر گرفتن سامانه پشتیبان می توان برای کالاهای انتقالی در قالب توشه مسافرین و کالای تجاری، مشخصه بار به صورت الکترونیکی ارائه شود. به منظور شناس نامه دار کردن کالاهایی که توسط اتوبوس حمل می شود می بایستی محتویات محموله، وزن، ابعاد وارزش تخمینی محتویات بسته ثبت شده و با اختصاص شماره ره گیری توسط فرستنده وگیرنده قابل پیگیری باشد به این منظور با ثبت اطلاعات مربوط به مرسوله واختصاص کد مربوطه و درج آن بر روی بسته، کنترل و نظارت بر سامانه امکان پذیر است. در صورتی که این سامانه توسط شبکه برخط( Online )پشتیبانی شود، مطلوبیت سامانه برای فرستنده و گیرنده کالا افزایش می یابد.

فواید ساماندهی در گام اولیه شناس نامه دار کردن کالاها را فهرست وار می توان در موارد زیر بیان کرد:

قابلیت ره گیری کالاهای انتقال یافته و توشه مسافرین

امکان بیمه کردن کالاها با توجه به ارزش تخمینی قیدشده در شناس نامه کالا و بازپرداخت غرامت توسط شرکت های پشتیبان بهبود سامانه انبارداری

تسهیل امر تحویل و توزیع کالاها

صرفه جویی در وقت مشتریان در انبار مبدا و مقصد

شناسایی کالاهای خطرناک

ارائه مشخصات کالاهای خطرناک به شرکت های مسافربری و اگاهی از صدمات احتمالی

در گام دوم طرح پس از اجرایی شدن گام اول و شناس نامه دار کردن کالاهای تجاری و توشه مسافریان که حداقل مقاومت اجرایی در سامانه را دارا است امکان نظارت وکنترل سامانه افزایش یافته ومی توان چرخه سامانه پشتیبان را بهبود داده و دلالان و سامانه های واسطه را تا حد امکان حذف و یا نقش آن ها را در عملکرد مجموعه کاهش داد.

در این راستا توصیه می شود اجاره انبارهای شرکت های مسافربری محدود شده و تحت کنترل سازمان حمل و نقل وپایانه ها، شهرداری تهران ، شرکت های مسافربری و انجمن ها و اتحادیه های موجود به عنوان تشکل های قانونی انجام پذیرد. در این مرحله وبا توجه به شناس نامه دار بودن کالاهای انتقال یافته امکان اعمال محدودیت فراهم می شود.

محدودیت هایی که در این زمینه لازم به نظر می رسد به شرح زیر است:

جلوگیری از انتقال کالاهای خطرناک در صورت امکان با استفاده از دستگاه های شناساگر.

اعمال محدودیت وزن برای بارگیری اتوبوس ها.

اعمال محدودیت برای بسته بندی ایمن قطعات.

اعمال محدودیت برای حمل کالاهای حجیم و دارای شکل های غیر استاندارد نزدیک کردن نرخ کرایه حمل کالاهای تجاری به قیمت مصوب برای محموله های پستی به منظور تعدیل تقاضا و ترغیب آن به استفاده از سامانه های موازی.

افزایش نرخ کرایه حمل کالای تجاری توسط این سامانه در قالب موارد زیر قابل توجیه است:

ایجاد درآمد به منظور افزایش سطح ارائه خدمات (تامین دستگاه ها و برنامه ریزی الکترونیکی به منظور ایجاد شناس نامه کالا ، دستگاه های شناساگر به منظور شناسایی محتویات داخل بسته بندی و ... )

کاهش مطلوبیت استفاده از این سامانه و به تبع افزایش مطلوبیت سامانه های موازی نظیر پست ، سامانه ریلی و...

تامین انتظارات مالی سامانه های پشتیبان و ترغیب آن ها به بهبود سامانه .

در قالب نتیجه گیری می توان گفت که با تصحیح و یا تکمیل قانون منع حمل کالای تجاری توسط ناوگان مسافر بری امکان نظارت و بهبود سامانه فراهم شده و از مضرات شرایط موجود که به دلیل نبود کنترل مناسب ایجاد شده کاست.

لازم به توضیح است که با توجه به عرضه و تقاضای مکمل موجود برای حمل کالای خرد در سطح کشور در صورت تشدید محدودیت ها می توان پیش بینی کرد که به دلیل عدم امکان نظارت به سامانه در کل مسیر سفر بارگیری کالا در مبدا و مقصد سفر به خارج از پایانه های مسافر بری منتقل شده و به تبع مخاطرات آن افزایش می یابد.

 

نتیجه گیری

باتوجه به این که حمل بسته های پستی از جمله پاکت های نامه وظیفه پست است می توان چنین نتیجه گرفت که حمل با اتوبوس دارای برخی مزایای چشم گیری است که مشتریان پست راغب به حمل بار با اتوبوس هستند. علت اصلی این مسئله را می توان عدم کارایی ادارات پست در جذب مشتری با خدمات درست به آن ها دانست. به عنوان مثال برای ارسال یک بسته پیشتاز در استان حتی در برخی مواقع شاهد تاخیر مدارک در مقصد هستیم. اما مشتری با اتوبوس می تواند تقریباً مطمئن باشد حداکثر پس از یک روز در دورترین نقاط ایران وگاهی در چند ساعت بسته خودرا به مقصد برساند. این مسئله نشان دهنده اهمیت زمان برای مشتریان پست است که در الویت نسبت به هزینه قرار دارد. تمام این دلایل علت های عرفی استفاده از حمل بار با اتوبوس یا سواری است دلایلی که صرفاً نمی توانند منطقی، معقول و مطابق با آئین نامه باشند بنابراین بایستی با ساماندهی درست این مسئله مدیریت شود.